\"Misterium wiary\" po polsku

Nakładem Wydawnictwa Warszawskiej Metropolii Prawosławnej ukazał się jeden z najbardziej popularnych współczesnych podręczników do prawosławnej teologii dogmatycznej – polski przekład pracy ihumena Hilariona (Ałfiejewa), współcześnie arcybiskupa wołokołamskiego, przewodniczącego Departamentu Kontaktów Zewnętrznych Patriarchatu Moskiewskiego, pt. „Misterium wiary”.

Prezentując tę wyjątkową książkę, zwróćmy najpierw uwagę na osobę samego autora – uznanego prawosławnego teologa młodego pokolenia – doktora filozofii Uniwersytetu w Oxford oraz doktora teologii Prawosławnego Instytutu Teologicznego św. Sergiusza w Paryżu.


„Chyba nie ma dzisiaj osoby, która zajmując się poważnie teologią prawosławną, nie słyszałaby o rosyjskim biskupie Hilarionie (Ałfiejewie)” – pisze o nim w przedmowie do przekładu Biskup Siemiatycki Jerzy – „obdarzonym nie tylko wielkim wyczuciem teologicznym, ale jednocześnie uznanym kompozytorze i wrażliwym muzyku”. Prezentowana książka to pierwsza duża publikacja autora, przed siedmioma laty podniesionego do godności biskupiej i kierującego Departamentem Kontaktów Zewnętrznych Patriarchatu Moskiewskiego. W jego osobie zatem w jedno łączą się aż trzy wyjątkowe dary Boże – wiedza teologiczna, wrażliwość kompozytorska i talent dyplomatyczny. Na temat wyjątkowego talentu arcybiskupa Hilariona, uznany współczesny teolog prawosławny Biskup Doklei Kallistos (Ware) pisze tak: „Nigdy wcześniej, ani później nie miałem ucznia na tyle ukierunkowanego (konsekwentnego, skupionego na określonym celu) w swej pracy naukowej i zdolnego w tak krótkim czasie ukończyć swoją pracę doktorską”.


„Misterium wiary”, jest – jak podpowiada podtytuł – wprowadzeniem do prawosławnej teologii dogmatycznej, pracą napisaną – jak pisze sam autor – „ podczas Wielkiego Postu 1992 r.”, a opublikowaną po raz pierwszy w języku oryginału w 1996 roku. Od tego czasu doczekała się już ona kolejnych wydań oraz przekładów na wiele języków europejskich. Dzięki tłumaczeniu Jarosława Charkiewicza oraz redakcji ks. Włodzimierza Misijuka stała się ona zatem dostępna polskiemu czytelnikowi, któremu trud sprawiłyby inne wersje językowe książki. 


Na pytanie czym jest „Misterium wiary”, biskup Jerzy odpowiada tak: „To przede wszystkim elementarz wiary prawosławnej, który wprowadza nas w tajemnicę poznawania Boga. Autor swoje rozważania rozpoczyna od poszukiwania Stwórcy, wskazując na różnorodność dróg i sposobów zbliżania się do Prawdy. Książka nie jest podręcznikiem scholastycznej dogmatyki, ograniczającym się do trudnych definicji i określeń. Koresponduje ona z życiem człowieka, wyjaśnia przyczyny i ilustruje skutki. Biskup Hilarion dysponuje umiejętnością integralnej myśli teologicznej. Nie odrywa jej od ascezy i modlitwy, co nadaje jego rozważaniom charakteru autorytatywnego. Jego nauczyciel i duchowy ojciec, biskup Kallistos (Ware) napisał, że Autor pozostaje w zgodzie z  patrystyczną świadomością, gdzie teologiem jest ten, kto się modli i ten, kto się modli jest teologiem. I rzeczywiście, nie można zapominać, że wprowadzenie w teologię oznacza modlitwę, a modlitwa oznacza teologię. Ta świadomość jest głęboko zakorzeniona w myśli teologicznej biskupa Hilariona (Ałfiejewa)”.


Z kolei wspomniany już biskup Kallistos w przedmowie do wydania angielskiego zwraca uwagę na to, że prezentowaną pracę „charakteryzuje podejście całościowe i wszechogarniające. Dla jej autora nie istnieje rozgraniczenie pomiędzy teologią i duchowością, między dogmatem i osobistym doświadczeniem, między wiarą i modlitwą: wszystko to razem tworzy jedną całość”. Ten sam hierarcha zwraca uwagę na to, że arcybiskup Hilarion prawosławne nauczanie stara się przedstawić z perspektywy osobistej, praktycznej i dynamicznej, jako drogi życia. Podkreśla też, że „jedną z najbardziej ujmujących cech tej książki jest to, że jej tekst jest w sposób bogaty zilustrowany cytatami z dzieł Ojców oraz współczesnych teologów”. Recenzujący pracę prof. Uniwersytetu w Oxford Dimitri Obolensky akcentuje przy tym, że „książka ta sprzyja uwolnieniu się rosyjskiej teologii prawosławnej od tego, o czym swego czasu mówił o. Georges Florovsky, a mianowicie od scholastycznego podejścia do myśli teologicznej”. Dadaje też: „chodzi nie tylko o to, że o. Hilarion bardzo dobrze zna dzieła świętych Ojców, lecz o to, że autor odnawia ich łączność z doświadczeniem cerkiewnym. On nie tyle po prostu cytuje Ojców, raczej myśli tak, jak w swoim czasie myśleli Ojcowie Kościoła. Tym samym współczesnemu czytelnikowi wskazywana jest droga wiodąca ku rzeczywistej świadomości cerkiewnej”.


Ogromną zaletą książki jest też wyjątkowo przystępny język, jakim została napisana oraz całkowity brak patetycznej uczoności, polegający m.in. na tym, że za każdym razem, gdy używane są terminy teologiczne, autor natychmiast je wyjaśnia. Wszystko to sprawia, że „Misterium wiary” wydaje się być książką, która powinna stać się lekturą obowiązkową dla wszystkich studentów teologii, seminariów i akademii. Jednocześnie jednak jest ona skierowana do bardzo szerokiego kręgu czytelników, do czytelnika prostego, prawosławnego bądź nie, jak też do osoby niewierzącej, którą potrafi znakomicie wprowadzić w samo sedno prawosławnego życia. Wszystko to tym bardziej podnosi jej zalety.


Podsumowując wartość prezentowanej pracy, skorzystajmy z ocen dwóch wybitnych znawców tematu. Profesor Prawosławnego Instytutu Teologicznego św. Sergiusza w Paryżu Nicolas Lossky uznał „Misterium wiary” za „jeden z najlepszych przykładów odrodzenia nauk teologicznych w Kościele prawosławnym w Rosji”. Z kolei Dimitri Obolensky, honorowy profesor bizantynistyki Uniwersytetu Oksfordzkiego i członek Akademii Brytyjskiej nazwał ją „bardzo wartościowym wkładem do nauczania dla naszego Kościoła, do jego liturgii i modlitwy oraz dla duchowej przyszłości Rosji”.


Zachęcając wszystkich do lektury tego dzieła, biskup Kallistos pisał:  „O prawdziwej teologii, jak twierdzi biskup Hilarion, nie da się mówić bez uczucia zadziwienia. Zgodnie ze słowami Alberta Einsteina. Niech niniejsza książka obudzi w wielu czytelnikach tę życiodajną zdolność zdumiewania się i uwielbienia w obliczu Boga”. Biskup Siemiatycki Jerzy przedmowę swą kończy zaś słowami: „Z ogromnym zadowoleniem i teologicznym entuzjazmem należy powitać polskie tłumaczenie i edycję znanej już na całym świecie książki biskupa Hilariona. Jestem przekonany, że powiększy ona nie tylko bibliotekę istniejących już tłumaczeń, ale przede wszystkim jeszcze większej rzeszy poszukujących pomoże szukać Boga, a tym, którzy Go odnaleźli, wzbogacić swoją wiedzę teologiczną”.


Książkę można nabyć m.in. w siedzibie Wydawnictwa w Białymstoku (ul. Św. Mikołaja 5, tel./fax: 085-744-36-46, e-mail: wiadomości@orthodox.bialystok.pl) oraz w sklepie internetowym www.sklep.cerkiew.pl


Ihumen Hilarion (Ałfiejew), Misterium wiary. Wprowadzenie do prawosławnej teologii dogmatycznej, przekład Jarosław Charkiewicz, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2009, ss. 304.