Apel o wstrzymanie procesu beatyfikacji Piusa XII

Liga Prze­ciw­ko Znie­sła­wia­niu (Anti-Defa­ma­tion League), któ­ra wal­czy od 94 lat z prze­ja­wa­mi znie­sła­wia­nia, nie­na­wi­ści i anty­se­mi­ty­zmu, zaape­lo­wa­ła do Bene­dyk­ta XVI, aby zawie­sił pro­ces beaty­fi­ka­cyj­ny papie­ża Piu­sa XII. Dla Żydów wynie­sie­nie na ołta­rze Kościo­ła rzym­sko­ka­to­lic­kie­go tego papie­ża budzie wie­le kon­tro­wer­sji i emo­cji. Zarzu­ca się mu, że pomi­jał mil­cze­niem zagła­dę Żydów pod­czas II woj­ny świa­to­wej. Podob­ne wąt­pli­wo­ści wyra­ża­ne są w wie­lu kra­jach, w tym USA.

Zda­niem ADL, pro­ces beaty­fi­ka­cyj­ny powi­nien zostać wstrzy­ma­ny do cza­su archi­wów waty­kań­skich doty­czą­cych tego okre­su, któ­re wciąż pozo­sta­ją zamknię­te mimo wie­lo­krot­nych próśb ich udo­stęp­nie­nia ze stro­ny histo­ry­ków z całe­go świa­ta.

Ape­lu­je­my do papie­ża Bene­dyk­ta XVI, aby wstrzy­mał pro­ces beaty­fi­ka­cji papie­ża Piu­sa XII w imię dąże­nia do histo­rycz­nej praw­dy i pogłę­bia­nia przy­jaź­ni mię­dzy Kościo­łem kato­lic­kim i naro­dem żydow­skim — powie­dział Abra­ham Foxman, dyrek­tor Ligi Prze­ciw­ko Znie­sła­wia­niu, któ­ry sam prze­żył Holo­kaust, ura­to­wa­ny przez Polkę Bro­ni­sła­wę Kur­pis, jego przy­bra­ną mat­kę.

Cho­ciaż rozu­mie­my, że pro­ces beaty­fi­ka­cji jest wewnętrz­ną spra­wą Kościo­ła, to spra­wa doty­czą­ca tego, co Pius XII zro­bił lub nie zro­bił, aby pomóc w rato­wa­niu Żydów pod­czas Holo­kau­stu, jest fun­da­men­tal­ną kwe­stią, któ­ra powin­na być wyja­śnio­na dla dobra sto­sun­ków mię­dzy Żyda­mi i kato­li­ka­mi. Kon­ty­nu­owa­nie pro­ce­su beaty­fi­ka­cyj­ne­go bez posia­da­nia dostę­pu do peł­ni fak­tów może być przed­wcze­sne, zwłasz­cza gdy wciąż nie­wie­le wie­my jesz­cze na temat praw­dy histo­rycz­nej o dzia­ła­niach Waty­ka­nu pod­czas woj­ny — czy­ta­my w oświad­cze­niu Abra­ha­ma Foxma­na.

Według waty­kań­skiej stro­ny inter­ne­to­wej, ujaw­nie­nie taj­nych doku­men­tów zale­ży od decy­zji papie­ża, któ­rą podej­mu­je na pod­sta­wie oce­ny całe­go prze­bie­gu pon­ty­fi­ka­tu. ADL uwa­ża nato­miast, że dostęp do doku­men­tów źró­dło­wych w kwe­stii tak waż­nej dla przy­szło­ści sto­sun­ków chrze­ści­jań­sko-żydow­skich, jaką jest beaty­fi­ka­cja Piu­sa XII, powi­nien być rów­ny dla wszyst­kich zain­te­re­so­wa­nych, w tym tak­że dla naukow­ców żydow­skich. Abra­ham Foxman wyra­ża nadzie­ję, że w takim wła­śnie duchu będzie postę­po­wać pro­ce­do­wa­nie.

Waszyng­toń­ski komen­ta­tor sto­sun­ków waty­kań­sko-żydow­skich na uży­tek „Forum” mówi: Sto­sun­ki ADL z Waty­ka­nem są od lat dobre. Abra­ham Foxman przyj­mo­wa­ny był przez Jana Paw­ła II. Nie­dłu­go po wybo­rze na papie­ża lide­ra ADL przy­jął i ser­decz­nie podej­mo­wał Bene­dykt XVI. Liga nie­zwy­kle aktyw­nie bro­ni­ła Ojca Świę­te­go, gdy został zaata­ko­wa­ny po swo­im wykła­dzie przez świat muzuł­mań­ski. Bie­żą­ce, dobre kon­tak­ty łączą ADL z kar­dy­na­łem Kaspe­rem. Z tych m.in. powo­dów trak­to­wa­nie komu­ni­ka­tu ADL jako jakiejś „woj­ny” z Waty­ka­nem było­by nie­po­trzeb­na nad­in­ter­pre­ta­cją, choć być może komuś miłą. Mamy raczej do czy­nie­nia z pro­ce­sem pre­zen­ta­cji sta­no­wisk w bar­dzo donio­słej dla obu stron spra­wie i otwar­cia nowych płasz­czyzn dys­ku­sji.

Forum Znak

* * *

Są rze­czy, któ­re się nie zmie­nia­ją. Naj­mniej­sza wzmian­ka o beaty­fi­ka­cji Piu­sa XII od lat wywo­łu­je aler­gicz­ne reak­cje Ligi prze­ciw­ko Znie­sła­wie­niu (ADL). Nawet opu­bli­ko­wa­ne już doku­men­ty i infor­ma­cje o roli sowiec­kich i rumuń­skich służb spe­cjal­nych w kre­owa­niu wize­run­ku Piu­sa XII jako anty­se­mi­ty nie zmie­ni­ły sprze­ci­wu ame­ry­kań­skich Żydów wobec wynie­sie­nia na ołta­rze papie­ża. Kie­dyś ADL pro­te­sto­wa­ła, przy­pi­su­jąc papie­żo­wi “pro­hi­tle­row­skie sym­pa­tie”, dziś już “tyl­ko” twier­dzi, że Pius był obo­jęt­ny wobec zagła­dy Żydów.

Z tym zarzu­tem oczy­wi­ście trze­ba się zmie­rzyć. I mie­rzy­li się z nim ame­ry­kań­scy Żydzi, dzię­ku­jąc papie­żo­wi, jesz­cze za jego życia, za dzie­siąt­ki tysię­cy ura­to­wa­nych przez nun­cja­tu­ry i kato­lic­kie klasz­to­ry roda­ków. Do tych podzię­ko­wań dołą­czał się rów­nież naczel­ny rabin Rzy­mu Isra­el (póź­niej Euge­nio) Zol­li, pod­kre­śla­jąc wie­lo­krot­nie, że nikt nie uczy­nił w cza­sie II woj­ny świa­to­wej wię­cej dla rato­wa­nia Żydów niż biskup Rzy­mu. Inna rzecz, że to, co wów­czas wyda­wa­ło się czymś wiel­kim, teraz może wyda­wać się dzia­ła­niem zbyt małym. Rze­tel­ność histo­rycz­na wyma­ga jed­nak, by oce­niać ludz­kie decy­zje według kry­te­riów obo­wią­zu­ją­cych w momen­cie, gdy były one podej­mo­wa­ne.

I wresz­cie kwe­stia ostat­nia. To, co Liga prze­ciw­ko Znie­sła­wie­niu uzna­je za “obo­jęt­ność” wobec zagła­dy, jest odmien­ną per­spek­ty­wą jej postrze­ga­nia. To, co (słusz­nie!) dla Żydów jest cen­tral­nym wyda­rze­niem nie tyl­ko XX wie­ku, ale nawet całej histo­rii ich naro­du, to z punk­tu widze­nia Piu­sa XII było waż­nym, ale jed­nym z wie­lu dra­ma­tów lat 40. Podej­mu­jąc decy­zje, papież musiał pamię­tać nie tyl­ko o losach Żydów, ale rów­nież o mor­do­wa­nych księ­żach. A prze­ciw­ni­kiem był dla nie­go nie tyl­ko Hitler, ale też Sta­lin nisz­czą­cy chrze­ści­jań­stwo rów­nie gor­li­wie jak III Rze­sza. Ten, kto o tym zapo­mi­na, dopusz­cza się jed­no­stron­no­ści histo­rycz­nej. Jed­no­stron­no­ści, któ­ra unie­moż­li­wia zro­zu­mie­nie, jak bar­dzo skom­pli­ko­wa­ne były ówcze­sne dyle­ma­ty poli­ty­ków i przy­wód­ców.

Tomasz P. Ter­li­kow­ski

Komen­tarz uka­zał się w dzi­siej­szej “Rzecz­po­spo­li­tej”