Narodziny zawodu: duchowni luterańscy i proces budowania konfesji

Książ­ka dr. Macie­ja Pta­szyń­skie­go: “Naro­dzi­ny zawo­du. Duchow­ni lute­rań­scy i pro­ces budo­wa­nia kon­fe­sji w Księ­stwach Pomor­skich XVI/ XVII w.” (Wydaw­nic­two Nauko­we “Sem­per”), to pozy­cja nie­zwy­kła. “Zada­niem pra­cy jest uchwy­ce­nie momen­tu naro­dzin zawo­du: naro­dzin rozu­mia­nych zarów­no jako poja­wie­nie się urzę­du pro­te­stanc­kie­go duchow­ne­go, jak rów­nież jako powsta­nie jed­nej z pierw­szych nowo­żyt­nych grup zawo­do­wych” (ze wstę­pu).

“Przed­mio­tem badań auto­ra jest gru­pa lute­rań­skich pasto­rów, dzia­ła­ją­cych na zie­miach Księstw Pomor­skich w dru­giej poło­wie XVI i pierw­szym dzie­się­cio­le­ciu XVII w. Gru­pa zwa­na „dru­gim poko­le­niem” pro­te­stanc­kich kazno­dzie­jów spo­ty­ka­ła się do tej pory z mniej­szym zain­te­re­so­wa­niem bada­czy niż poko­le­nie wcze­śniej­sze, do któ­re­go nale­że­li ojco­wie refor­ma­cji: Mar­cin Luter, Filip Melanch­ton czy Jan Bugen­ha­gen, jak też póź­niej­sze gene­ra­cje, któ­re obję­ły urzę­dy w poło­wie XVII w. Spe­cy­fi­kę bada­ne­go poko­le­nia wyzna­cza­ły wyda­rze­nia histo­rycz­ne, z któ­rych naj­waż­niej­szym była śmierć Mar­ci­na Lutra (18 II 1546). Duchow­ni „dru­gie­go poko­le­nia” pozna­wa­li ojca refor­ma­cji jako star­ca lub przy­by­wa­li do Wit­ten­ber­gi już po jego śmier­ci. Ina­czej tak­że kształ­to­wa­ły się dro­gi
ich edu­ka­cji i karie­ry: czę­ściej niż ich poprzed­ni­cy stu­dio­wa­li na uni­wer­sy­te­tach. Wol­ni byli od doświad­czeń kato­lic­kiej prze­szło­ści, pod­czas gdy wśród pasto­rów pierw­sze­go poko­le­nia licz­ni byli – jak pisał super­in­ten­dent Jakob Run­ge – „ordi­na­ti in papa­tu”. Człon­ko­wie tego poko­le­nia byli też ducho­wień­stwem para­fial­nym, mniej podró­żu­ją­cym, a bar­dziej obcią­żo­nym obo­wiąz­ka­mi dusz­pa­ster­ski­mi.

Zada­niem pra­cy jest uchwy­ce­nie momen­tu naro­dzin zawo­du: Naro­dzin rozu­mia­nych zarów­no jako poja­wie­nie się urzę­du pro­te­stanc­kie­go duchow­ne­go, jak rów­nież jako powsta­nie jed­nej z pierw­szych nowo­żyt­nych grup zawo­do­wych. Na przy­kła­dzie Księstw Pomor­skich zba­da­no spe­cy­fi­kę karier i życia duchow­nych „dru­giej gene­ra­cji” oraz pod­da­no ana­li­zie czyn­ni­ki, mają­ce wpływ na kształt życio­ry­sów duchow­nych. Zmia­ny w obrę­bie indy­wi­du­al­nych bio­gra­fii i karier wpi­su­ją się w oczy­wi­sty spo­sób w makro­hi­sto­rycz­ne i spo­łecz­ne pro­ce­sy pro­fe­sjo­na­li­za­cji i kon­fe­sjo­na­li­za­cji. Celem pra­cy jest uka­za­nie ich splo­tu w warun­kach pomor­skich, w spe­cy­ficz­nych oko­licz­no­ściach prze­mia­ny reli­gij­nej i kształ­to­wa­nia się nowo­żyt­nej pań­stwo­wo­ści, nada­ją­cych sto­sun­kom pań­stwo-Kościół nowy cha­rak­ter.

Prócz tych zamia­rów o cha­rak­te­rze ogól­no­hi­sto­rycz­nym, celem książ­ki jest udzie­le­nie odpo­wie­dzi na wie­le pytań doty­czą­cych (węziej lub sze­rzej rozu­mia­nej) lokal­nej histo­rii: od spraw­dze­nia powta­rza­nych w nauce tez na temat spe­cy­ficz­ne­go cha­rak­te­ru refor­ma­cji pół­noc­no­nie­miec­kiej, zwią­za­ne­go z odcię­ciem od uni­wer­sy­te­tów połu­dnio­wo­nie­miec­kich i wykształ­ce­niem się wiel­kich Kościo­łów kra­jo­wych (Lan­de­skir­chen), przez zna­cze­nie fili­pi­zmu dla roz­wo­ju Kościo­ła tery­to­rial­ne­go i jego kon­fe­syj­nej toż­sa­mo­ści, po mate­rial­ną i spo­łecz­ną sytu­ację Kościo­ła i jego pra­cow­ni­ków w okre­sie kon­fe­sjo­na­li­za­cji.

W ana­li­zach sta­ra­no się moż­li­wie sze­ro­ko uwzględ­nić kon­tekst spo­łecz­ny dzia­łal­no­ści duchow­nych, mniej uwa­gi poświę­co­no nato­miast kwe­stiom litur­gii i teo­lo­gii. Ramy cza­so­we pra­cy obej­mu­ją lata 1560–1618, któ­re moż­na okre­ślić jako „fazę kon­so­li­da­cji” („Kon­so­li­die­rung­spha­se”) Kościo­ła pomor­skie­go. Cezu­ry wyzna­czo­ne są przede wszyst­kim przez wyda­rze­nia poli­tycz­ne (prze­ję­cie rzą­dów przez Jana Fry­de­ry­ka, począ­tek prac nad dru­gim porząd­kiem kościel­nym) i daty urzę­do­wa­nia gene­ral­nych super­in­ten­den­tów – głów Kościo­ła pomor­skie­go – obję­cie urzę­du woło­go­skie­go super­in­ten­den­ta gene­ral­ne­go przez Jako­ba Run­ge­go i śmierć szcze­ciń­skie­go super­in­ten­den­ta Danie­la Cra­me­ra.”

“Wstęp w: M. Pta­szyń­ski, Naro­dzi­ny zawo­du. Duchow­ni lute­rań­scy i pro­ces budo­wa­nia kon­fe­sji w Księ­stwach Pomor­skich XVI/ XVII w., Wydaw­nic­two Sem­per”